गडचिरोलीमध्ये आघाडी आणि युतीमध्ये बंड   

गडचिरोली चिमूर लोकसभा : अजय तिवारी

 
महाराष्ट्र, तेलंगणा आणि छत्तीसगढच्या सीमेवर वसलेला आणि भौगोलिकदृष्ट्या लांबलचक असलेला मतदारसंघ म्हणजे गडचिरोली चिमूर लोकसभा मतदारसंघ. येथून भाजपने विद्यमान खासदार अशोक नेते यांना, तर काँग्रेसने डॉ. नामदेव किरसान यांना तिकीट दिले आहे. या मतदारसंघात भाजप विरुद्ध काँग्रेस अशी थेट लढत असली तरी दोन्ही बाजूंना उघड आणि छुप्या बंडखोरीचा सामना करावा लागत आहे.
 
गडचिरोली चिमूर लोकसभा मतदारसंघ हा अनुसूचित जमातीसाठी (एसटी) राखीव आहे. गडचिरोली, चंद्रपूर आणि गोंदिया अशा तीन जिल्ह्यांमध्ये हा मतदारसंघ पसरला आहे. विदर्भाचे शेवटचे टोक, आदिवासीबहुल, विकासाच्या दृष्टीने कोसो दूर आणि नक्षलग्रस्त भाग अशी या मतदारसंघाची ओळख आहे. गडचिरोलीतील गडचिरोली, आरमोरी, अहेरी हे तीन, गोंदियातील आमगाव आणि चंद्रपूर जिल्ह्यातील चिमूर, ब्रह्मपुरी हे दोन असे तीन जिल्ह्यातील सहा विधानसभा मतदारसंघ मिळून गडचिरोली लोकसभा मतदारसंघ तयार झाला आहे. २००९ च्या निवडणुकीपासून या मतदारसंघातील विजयात विधानसभेतील पक्षीय बलाबल महत्त्वाचे ठरत असल्याचे सिद्ध झाले आहे. गोंदिया जिल्ह्यातील आमगाव विधानसभा मतदारसंघात सहसराम कोरोटे तर ब्रम्हपुरीमधून विजय वडेट्टीवार हे काँग्रेसचे आमदार आहेत. आरमोरीमधून कृष्णा गजभे, गडचिरोलीतून देवराव होळी तर चिमूरमधून बंटी भांगडिया असे भाजपचे तीन आमदार आहेत. अहेरी हा एकमेव मतदारसंघ राष्ट्रवादी काँग्रेसच्या अजित पवार गटाच्या ताब्यात असून धर्मराव बाबा आत्राम हे येथिल आमदार आहेत. गेल्या पाच वर्षांमध्ये इथे बरीच राजकीय उलथापालथ झाली. गेल्या दोन निवडणुकांमध्ये या मतदारसंघात अशोक नेते विरुद्ध नामदेव उसंडी अशी लढत झाली आणि दोन्ही निवडणुकांमध्ये उसंडी पराभूत झाले. त्यामुळे या वेळी काँग्रेसने उमेदवार बदलला. त्यामुळे उसंडी यांनी पक्षाचा राजीनामा दिला. त्यांच्या बंडातून मार्ग काढण्याचा प्रयत्न विरोधी पक्षनेते विजय वडेट्टीवार यांनी केला; परंतु त्यात त्यांना यश आले नाही. यापूर्वीच्या निवडणुकीत मारुतराव कोवासे यांचे तिकीट कापल्याचा फटका काँग्रेसला बसला होता. आता उसंडी यांच्या बंडाचा किती फटका बसतो, हे पहायचे. २०१९ च्या लोकसभा निवडणुकीत डॉ. नामदेव किरसान यांनी पक्षाकडे तिकीट मागितले होते; पण काँग्रेसने उसेंडी यांना लोकसभेच्या मैदानात उतरवले. आताही उसेंडी इच्छुक होते; पण काँग्रेसने डॉ. किरसान यांना तिकीट दिले.
 
अजित पवार यांची राष्ट्रवादी काँग्रेस भाजपसोबत सत्तेत जाताच धर्मरावबाबा आत्राम यांनी या लोकसभा मतदारसंघावर दावा ठोकला होता. त्यांनी स्वतःची उमेदवारीही घोषित करून टाकली होती. अजित पवार, प्रफुल्ल पटेल देखील ही जागा धर्मरावबाबांसाठी सोडावी यासाठी आग्रही होते. शेवटपर्यंत येथे उमेदवारीचा पेच कायम होता. दरम्यानच्या काळात खासदार अशोक नेते यांची दोन-तीन वेळा दिल्लीवारी झाली. त्यानंतर त्यांच्या उमेदवारीवर शिक्कामोर्तब झाले आणि ते चौथ्यांदा लोकसभेच्या रिंगणात उतरले; परंतु या उमेदवारीमुळे धर्मरावबाबांचे समर्थक नाराज असल्याचे दिसतात. धर्मरावबाबा यांची अहेरी विधानसभा मतदारसंघात ताकद आहे. येथे भाजप आणि काँग्रेस हे दोन्ही पक्ष कमकुवत आहेत. धर्मरावबाबा यांना गडचिरोलीचे पालकमंत्रिपद हवे होते; पण उपमुख्यमंत्री देवेंद्र फडणवीस यांनी ते स्वतःकडे ठेवत शेजारच्या गोंदिया जिल्ह्याची जबाबदारी देत धर्मरावबाबा यांच्यावर कुरघोडी केली. त्यानंतर आता त्यांचा या मतदारसंघावर दावा असताना वाटाघाटीत हा मतदारसंघ भाजपलाच सुटला.    
 
त्यामुळे त्यांच्या नाराजीचा अशोक नेते यांना फटका बसेल, अशी चर्चा आहे. दुसरीकडे, गडचिरोलीचे भाजप आमदार देवराव होळी यांचे अशोक नेते यांच्यासोबत बिनसले आहे. त्यांच्यामध्ये विळ्या-भोपळ्याचे वैर आहे. त्यामुळे होळी यांनी पोस्टरबाजी करत स्वतःचा प्रचार सुरू केला होता. धर्मरावबाबा आणि देवराव होळी अशा दोन्ही नेत्यांकडून अशोक नेतेंची कोंडी झाली होती. त्यानंतही भाजपने लोकसभा उमेदवारीचे दान अशोक नेते यांच्या पदरात टाकले.
आता या दोन्ही नेत्यांच्या नाराजीचा फटका भाजपच्या उमेदवाराला बसतो की फडणवीस या नाराजांची समजूत काढण्यात यशस्वी होतात, हे बघणे महत्त्वाचे आहे. दोन वेळा लोकसभेच्या मैदानात पराभव झाल्यानंतरही डॉ. उसेंडी यांना काँग्रेसकडून पुन्हा तिकीट मिळावे अशी अपेक्षा होती. त्यांनी काँग्रेस पक्षश्रेष्ठींकडे उमेदवारी मागितली होती. शिवाय डॉ. नितीन कोडवते यांचाही या मतदारसंघावर दावा होता. ते विजय वडेट्टीवार यांचे खंदे समर्थक म्हणून ओळखले जातात; पण काँग्रेसकडून उमेदवारी मिळण्याची आशा धुसर झाल्याने त्यांनी पत्नी डॉ. चंदा कोडवते यांच्यासह भाजपमध्ये प्रवेश केला. गेल्या दोन निवडणुकांमध्ये नामदेव किरसान इच्छूक असून त्यांना तिकीट मिळाले नव्हते, तरीही ते मतदारसंघात काँग्रेसचे काम करत राहिले. त्यांनी गेल्या दहा वर्षांमध्ये मतदारसंघ पिंजून काढला. त्याचे फळ मिळाल्याने आता ते लोकसभेच्या रिंगणात आहेत; पण उसेंडी यांच्या बंडावर बरेच गणित अवलंबून असणार आहे.
 
नामदेव किरसान हे मूळचे गोंदिया जिल्ह्यातील आमगाव इथल्या अतिदुर्गम भागातले रहिवासी आहेत. त्यांनी गरीबीसोबत संघर्ष करत उच्च शिक्षण घेतले आणि प्राध्यापक झाले. ते नागपूरमधील धनवटे नॅशनल कॉलेजमध्ये प्राध्यापक होते; पण नोकरी सोडून आमगाव विधानसभा मतदारसंघातून निवडणूक लढवली. त्यांचा पराभव झाला. त्यानंतर त्यांनी स्पर्धा परीक्षेची वाट धरली. वर्ग एकचे अधिकारी म्हणून १८ वर्षे नोकरी केली; पण ती नोकरी सोडून राजकारणात पूर्णवेळ सक्रिय झाले. तेव्हापासून ते जिल्ह्यात काँग्रेससाठी काम करत आहेत. २०१४ आणि २०१९ मध्ये काँग्रेसची उमेदवारी मिळाली नाही, तरीही त्यांनी काँग्रेसचे काम सुरू ठेवले. गेल्या दहा वर्षांमध्ये त्यांनी मतदारसंघ पिंजून काढला. इतकेच नाही, तर त्यांनी सिरोंचा ते सालेकसा अशी यात्राही काढली होती. त्यामुळे त्यांचा जनसंपर्क मजबूत झाला.
 
दुसरीकडे, नागपूर जिल्ह्यातून गडचिरोलीत येऊन अशोक नेते यांनी जम बसवला तो खाणावळीच्या जोरावर. ते गडचिरोलीमध्ये छोटीशी खाणावळ चालवत होते. यामधूनच त्यांचा जनसंपर्क वाढत गेला. पुढे ते भाजप युवा मोर्चासोबत जोडले गेले. भाजपच्या तालुका अध्यक्षपदापासून त्यांनी काम सुरू केले. १९९९ मध्ये गडचिरोली विधानसभा मतदारसंघातून त्यांना उमेदवारी मिळाली. त्यांनी आयुष्यातील पहिली निवडणूक जिंकली. २००४ मध्येही ते विधानसभेत निवडून गेले. पुढे २००९ मध्ये त्यांना भाजपने लोकसभेच्या मैदानात उतरवले; पण काँग्रेसचे उमेदवार मारोतराव कोवासे यांच्याकडून त्यांचा पराभव झाला. २०१४ मध्ये मोदी लाटेत उमेदवारी मिळाल्यानंतर मात्र ते खासदार बनून पुन्हा दिल्लीत गेले. त्यांनी २०१९ च्या लोकसभेच्या रिंगणात बाजी मारली. आता नेते पुन्हा एकदा लोकसभेच्या मैदानात उतरले आहेत. ते गेली दोन टर्म खासदार आहेत. मतदारसंघावरील वर्चस्व, दांडगा राजकीय अनुभव या त्यांच्या जमेच्या बाजू आहेत; पण काँग्रेसप्रमाणेच भाजपमध्येही अंतर्गत वाद वाढताना दिसत आहे.
 
डॉ. होळी आणि अशोक नेते यांच्यामधून विस्तवही जात नाही. डॉ. होळी यांचे चार्मोशी आणि गडचिरोलीमध्ये वर्चस्व आहे. ते उमेदवारीसाठी इच्छुक असताना नेते यांना पुन्हा संधी मिळाली. येथे संघानेदेखील मिलिंद नरोटे यांचे नाव भाजपला सुचवले होते. त्यांच्या नावाची चर्चा जोरात होती; पण भाजपने नेते यांच्यावरच विश्वास दाखवला. त्यामुळे त्यांना जोर लावावा लागणार आहे. दुसरीकडे, काँग्रेसने डॉ. नामदेव किरसान यांच्यासारख्या नवीन चेहर्याला संधी दिली. किरसान यांचा जनसंपर्क दांडगा आहे. स्वच्छ प्रतिमा, उच्चशिक्षित या त्यांच्या जमेच्या बाजू आहेत; पण किरसान जातीय समीकरणांमध्ये फीट बसताना दिसत नाहीत. ते हलबा आदिवासी जमातीतून येतात आणि गडचिरोलीमध्ये ही जमात नगण्य आहे. आमगावमधून किरसान यांना पाठिंबा मिळाला तरी तीन विधानसभा मतदारसंघ गडचिरोली जिल्ह्यात येतात. तिथे गोंड, माडिया समाजाचे वर्चस्व आहे. या जातीय समीकरणांचा फटका किरसान यांना बसू शकतो. अर्थात भाजपअंतर्गत राजकारणाचा फायदाही त्यांना होण्याची शक्यता नाकारता येत नाही. मात्र डॉ. नामदेव उसेंडी यांनी काँग्रेसच्या पदांचा राजीनामा दिला आहे. त्यांच्या नाराजीचा फटका किरसान यांना बसू शकतो, अशी चर्चा आहे.
 
गडचिरोली विकासापासून कोसो दूर आहे, हा नेहमीचा आक्षेप. २००९ पासून गडचिरोलीला स्वतंत्र खासदार मिळत असला तरी विकास झपाट्याने झाला नाही. येथे नद्या भरपूर आहेत. पाणीही मुबलक आहे; पण सिंचनाची सोय नाही. चिचडोह बॅरेज झाला; पण अजूनही शेतापर्यंत पाणी येईल, अशी सोय झालेली नाही. दुसरीकडे, तेलंगणा सरकारने गोदावरी नदीवर मेड्डीगट्टा उपसा सिंचन प्रकल्प बांधला; पण गडचिरोलीवर त्याचा उलटा परिणाम होतो. त्यामुळे सिरोंचा तालुक्यात पूर येऊन गावे पाण्याखाली जातात. विकासासोबत सिंचनाचा मुद्दा अत्यंत महत्वाचा आहे. नद्यांची पात्रे मोठी आहेत; पण त्यावर पूल बांधले गेले नाहीत. अनेक गावांमध्ये जाण्यासाठी रस्ते नाहीत. त्यामुळे आदिवासी पाड्यांवरील महिलांना बांळतपणे घरीच करावी लागतात. शिवाय, आरोग्याचा प्रश्न गंभीर आहे. रस्त्याअभावी रुग्णवाहिका पोहोचत नाही. त्यामुळे उपचाराअभावी मृत्यू ओढवतो.
 

Related Articles