सुंदर ते ध्यान उभे विटेवरी, कर कटावरी ठेवूनिया 

तुळशीहार गळा कासे पीतांबर, आवडे निरंतर हेंचि ध्यान 

मकरकुंडले तळपती श्रवणीं, कंठी कौस्तुभमणि विराजित 

तुका म्हणे माझे हेंचि सर्व सुख, पाहीन श्रीमुख आवडीने

 

संत परंपरेत संत तुकाराम महाराजांचे स्थान केवळ भक्तीपर नाही; तर वैचारिक, सामाजिक आणि मानवी जाणिवांच्या दृष्टीने अत्यंत महत्त्वाचे आहे. त्यांच्या अभंग वाणीने महाराष्ट्राच्या लोकजीवनाला शतकानुशतके दिशा दिली आहे. तुकोबांचे अभंग हे केवळ देवाच्या स्तुतीसाठी रचलेले काव्य नाही; तर ते माणसाच्या अंतःकरणाशी थेट संवाद साधणारे जीवनतत्त्वज्ञान आहे. सुंदर ते ध्यान उभे विटेवरी या अभंगातून व्यक्त होणारे विठ्ठलाचे रूप हे भक्तीच्या भावनिक पातळीपुरते मर्यादित राहत नाही; तर ते समाज, नीतिमूल्ये आणि आत्मिक विकास यांचा समन्वय साधते. या अभंगांमधील शब्दरचना साधी असली; तरी त्यामागील अर्थ अत्यंत गूढ आणि व्यापक आहे. 

 

तुकोबांच्या काळातील समाज हा जातिभेद, कर्मकांड, अन्याय आणि अज्ञानाने ग्रासलेला होता. अशा परिस्थितीत तुकोबांनी विठ्ठलाच्या माध्यमातून माणसाला माणसाशी जोडण्याचे कार्य केले. त्यांच्या दृष्टीने देव म्हणजे दूर कुठे असलेली शक्ती नव्हे; तर जीवनाच्या प्रत्येक क्षणात अनुभवता येणारी जाणीव होती.

 

या अभंगांतील विठ्ठलाचे ध्यान म्हणजे ध्यानधारणा नव्हे; तर जगण्याची पद्धत आहे. उभा विटेवरी असलेला विठ्ठल हा स्थैर्याचा, संयमाचा आणि समतेचा प्रतीक आहे. हात कटीवर ठेवून उभा असलेला देव हा अधिकाराने नव्हे; तर आत्मविश्वासाने उभा आहे. या प्रतिमेमधून तुकोबा सामान्य माणसाला सांगतात की आत्मसन्मान आणि नीतिमूल्यांवर उभे राहणे हेच खरे अध्यात्म आहे. तुळशीहार, पीतांबर, मकरकुंडले आणि कौस्तुभमणि ही अलंकारांची वर्णने केवळ सौंदर्यदर्शनासाठी नसून; ती शुद्धता, ज्ञान, संवेदनशीलता आणि सत्य यांची रूपके आहेत. त्यामुळे या अभंगांचे चिंतन करताना केवळ भक्तिभाव नव्हे; तर विचारांची खोली आणि सामाजिक भानही जागृत होते. वर्तमान काळात; जिथे माणूस बाह्य यश, भौतिक सुख आणि अस्थिर आनंदाच्या मागे धावत आहे; तिथे तुकोबांची ही अभंगवाणी अंतर्मुख होण्यास भाग पाडते. म्हणूनच या लेखामध्ये या अभंगांचा तात्त्विक, सामाजिक आणि आध्यात्मिक अर्थ उलगडण्याचा प्रयत्न करण्यात आला आहे. जेणेकरून वाचकाला केवळ अर्थ समजून घेता येईल असे नव्हे; तर त्या अर्थांचे प्रतिबिंब स्वतःच्या जीवनात पाहण्याची प्रेरणाही मिळेल.

 

संत तुकाराम महाराजांच्या अभंगवाणीमध्ये जेव्हा सुंदर ते ध्यान उभे विटेवरी असे शब्द उमटतात; तेव्हा ते केवळ पंढरीतील विठ्ठलाच्या मूर्तीचे वर्णन करत नाहीत; तर मानवी जीवनाला दिशा देणार्‍या एका संपूर्ण तत्त्वज्ञानाचा आविष्कार करतात. तुकोबांसाठी विठ्ठल म्हणजे केवळ देवालयातील दगडी मूर्ती नव्हे; तर तो जीवनाचा अर्थ, जगण्याची पद्धत आणि माणसाच्या अंतरंगातील सत्य आहे. या अभंगांमध्ये दर्शन, भक्ती, समाजबोध आणि आत्मिक उन्नती यांचे सुंदर एकत्रीकरण आढळते.

 

उभे विटेवरी ध्यान करताना तुकोबांच्या डोळ्यांसमोर जो विठ्ठल उभा आहे; तो स्थिर आहे, शांत आहे आणि सर्वांवर समान कृपा करणारा आहे. विटेवर उभे राहणे हे प्रतीक आहे. वीट म्हणजे अहंकार, चंचलता, स्वार्थ, लोभ यांचे प्रतीक मानले जाते. त्या विटेवर उभा असलेला विठ्ठल म्हणजे या सार्‍या दुर्गुणांवर पाय ठेवून उभा असलेला परमात्मा होय. तुकोबांना सांगायचे आहे की देव जीवनातील विकारांपासून दूर नाही, तर तो त्यांच्यावर नियंत्रण ठेवून उभा आहे. माणसानेही जीवन जगताना आपले अहंकार, राग, मत्सर यांच्यावर पाय ठेवूनच पुढे गेले पाहिजे. हे केवळ आध्यात्मिक नव्हे; तर सामाजिक तत्त्वज्ञानही आहे. कारण समाजातील संघर्षांचे मूळ हे मानवी विकारांतच दडलेले असते.

 

कर कटावरी ठेवूनिया या ओळीत विठ्ठलाची जी सहज मुद्रा आहे; ती फार बोलकी आहे. हात कटीवर ठेवून उभा असलेला देव म्हणजे अधिकार गाजवणारा नाही; तर आपल्या भक्तांकडे प्रेमाने, विश्वासाने पाहणारा सखा आहे. या मुद्रेत अधिकार नाही; तर आत्मविश्वास आहे. तुकोबांना वाटते की ईश्वर भक्ताच्या अगदी जवळ उभा आहे; तो दूर कुठे स्वर्गात नाही. ही संकल्पना तत्कालीन कर्मकांडप्रधान समाजव्यवस्थेला आव्हान देणारी होती. देवाला भेटण्यासाठी मोठे विधी, यज्ञ, खर्चिक पूजा यांची गरज नाही; निर्मळ भावना आणि सरळ अंतःकरण आवश्यक आहे. सामाजिकदृष्ट्या पाहता, हा विचार सर्वसामान्य माणसाला देवाच्या जवळ आणणारा आहे. जात, वर्ग, संपत्ती यांचे भेद दूर करणारा हा भक्तीचा मार्ग आहे.

 

तुळशीहार गळा कासे पीतांबर असे वर्णन करताना तुकोबांनी विठ्ठलाच्या अलंकारांमध्येही मोठा अर्थ दडवला आहे. तुळस ही पवित्रतेचे, साधेपणाचे आणि सात्त्विकतेचे प्रतीक आहे. गळ्यात तुळशीहार असलेला देव म्हणजे बाह्य वैभवापेक्षा अंतर्गत शुद्धतेला महत्त्व देणारा देव होय. पीतांबर हा तेजाचा, ज्ञानाचा रंग मानला जातो. येथे विठ्ठलाचा पोशाख ऐश्वर्य दाखवण्यासाठी नसून; तो चेतनेचा, आत्मप्रकाशाचा सूचक आहे. तुकोबांना असे सांगायचे आहे की जीवनात बाह्य चमकधमक नव्हे; तर अंतःकरणातील शुद्धता महत्त्वाची आहे. समाजातही जर तुळशीसारखी पवित्रता आणि पीतांबरासारखे ज्ञान रुजले, तर संघर्ष, अन्याय, शोषण यांना फारसा वाव उरणार नाही.

 

आवडे निरंतर हेंचि ध्यान या ओळीत तुकोबांची अखंड भक्ती व्यक्त होते. हे ध्यान केवळ डोळ्यांनी पाहण्याचे नाही; तर मनाने जगण्याचे आहे. विठ्ठलाचे रूप हे त्यांच्या जीवनाचा श्वास बनले आहे. येथे ध्यान म्हणजे पलायन नव्हे; तर वास्तवाशी अधिक प्रगल्भ पद्धतीने जोडले जाणे आहे. तुकोबांच्या भक्तीमध्ये निष्क्रियता नाही. ते संसारात राहून कष्ट करून, अन्यायाविरुद्ध आवाज उठवूनही विठ्ठलाचे ध्यान करतात. यामुळे भक्ती आणि सामाजिक जबाबदारी यांच्यातील दरी मिटते. आजच्या काळातही हा विचार महत्त्वाचा आहे. केवळ पूजा-पाठ करून समाजातील दुःखांकडे दुर्लक्ष करणे ही भक्ती नाही; तर त्या दुःखांवर उपाय शोधत ईश्वराचे स्मरण ठेवणे ही खरी भक्ती आहे.

 

मकरकुंडले तळपती श्रवणीं असे वर्णन करताना तुकोबा सौंदर्याच्या बाह्य अंगाकडे पाहतात; पण तेथेही एक सूक्ष्म अर्थ आहे. मकरकुंडले म्हणजे ऐकण्याची क्षमता होय. कानात झळकणारी कुंडले म्हणजे देव हा सतत ऐकणारा आहे, भक्ताच्या हाकेला प्रतिसाद देणारा आहे. तुकोबांच्या दृष्टीने ईश्वर हा मुकाट नाही, तो संवाद साधणारा आहे. माणसानेही समाजात राहून एकमेकांचे दुःख, वेदना ऐकल्या पाहिजेत. ऐकण्याची संवेदना नष्ट झाली की समाज कठोर बनतो. तुकोबांचा विठ्ठल ऐकतो, म्हणून तो करुणामय आहे. कंठी कौस्तुभमणि विराजित ही ओळ आत्मज्ञानाच्या शिखराकडे नेणारी आहे. कौस्तुभमणि ही परम मूल्यांची, अमूल्य सत्याची खूण आहे. विठ्ठलाच्या कंठात असलेला हा मणी म्हणजे ज्ञान, विवेक आणि सत्य होय. तुकोबांना असे वाटते की देवाच्या जवळ असणे म्हणजे ज्ञानाच्या जवळ असणे. अंधश्रद्धा, अज्ञान, भीती यांना भक्तीत स्थान नाही. खरी भक्ती ही विवेकाला जागवते. समाजाला जर पुढे जायचे असेल; तर केवळ भावना नव्हे; तर समज, ज्ञान आणि प्रश्न विचारण्याची वृत्ती आवश्यक आहे. तुकोबांची भक्ती ही प्रश्न विचारणारी, आत्मपरीक्षण करणारी आहे.

 

तुका म्हणे माझे हेंचि सर्व सुख या शब्दांत तुकोबांनी जीवनसार सांगितले आहे. संपत्ती, मान, प्रतिष्ठा, सत्ता यामध्ये त्यांना सुख दिसत नाही. त्यांच्या सुखाचे केंद्र विठ्ठलाच्या ध्यानात आहे. हे सुख क्षणिक नाही; तर   अंतःकरणात खोलवर रुजलेले आहे. तुकोबांचे जीवन पाहिले तर दारिद्र्य, उपेक्षा, अपमान यांचा सामना त्यांनी केला; तरी त्यांच्या लेखणीतील आनंद कमी झाला नाही. कारण त्यांच्या सुखाचा आधार बाह्य परिस्थिती नव्हता; तर अंतर्गत स्थैर्य होते. ही शिकवण आजच्या अस्थिर जगात फार महत्त्वाची आहे. बाह्य यश-अपयशावर अवलंबून असलेले सुख टिकत नाही; पण मूल्यांवर आधारित सुख टिकून राहते. पाहीन श्रीमुख आवडीने या शेवटच्या ओळीत भक्तीचा उत्कट भाव आहे. श्रीमुख पाहणे म्हणजे केवळ देवाचे रूप पाहणे नव्हे; तर त्या करुणामय, समतेच्या, प्रेमाच्या तत्त्वांना आपल्या जीवनात पाहणे आहे. तुकोबांसाठी विठ्ठलाचे मुख म्हणजे न्याय, दया आणि सत्य यांचे प्रतिबिंब आहे. ते पाहताना त्यांना समाधान मिळते; कारण त्या मुखात त्यांना मानवतेचे अंतिम ध्येय दिसते.

 

या अभंगांमधून संत तुकाराम महाराजांनी एक समग्र जीवनदृष्टी दिली आहे. ती केवळ वैयक्तिक मोक्षापुरती मर्यादित नाही; तर सामाजिक समतेचा, नैतिक शुचिर्भूततेचा आणि आत्मिक उन्नतीचा मार्ग दाखवते. विठ्ठलाचे ध्यान हे त्यांच्या दृष्टीने पलायन नव्हे; तर परिवर्तनाची शक्ती आहे. माणसाने स्वतःत बदल घडवला, तर समाज बदलेल आणि समाज बदलला; तर जीवनात खरी शांती नांदेल; हा विश्वास या अभंगांतून प्रकट होतो. म्हणूनच हे अभंग आजही जिवंत आहेत. कारण ते केवळ देवाविषयी बोलत नाहीत;तर माणूस कसा असावा, समाज कसा घडावा आणि जीवन कसे जगावे; याचे मार्गदर्शन करतात.

 

या संपूर्ण चिंतनाचे सार असे की, संत तुकाराम महाराजांचे विठ्ठलध्यान हे भक्ती आणि जीवन यांच्यातील दरी मिटवणारे आहे. त्यांनी मांडलेली भक्ती ही कर्मकांडात अडकलेली नसून; ती माणसाला अधिक जबाबदार, संवेदनशील आणि विवेकी बनवणारी आहे. तुकोबांसाठी विठ्ठल म्हणजे आनंदाचा स्रोत आहे; पण तो आनंद पलायनातून मिळणारा नाही. तो आनंद दुःख स्वीकारून, सत्याशी प्रामाणिक राहून आणि मूल्यांशी तडजोड न करता जगण्यातून मिळतो. माझे हेंचि सर्व सुख असे म्हणताना तुकोबा भौतिक सुखाला नाकारत नाहीत; पण त्याला अंतिम स्थान देत नाहीत. त्यांच्या दृष्टीने अंतिम सुख हे अंतःकरणातील शांततेत आहे; जी विठ्ठलाच्या स्मरणातून प्राप्त होते.

 

आजच्या सामाजिक परिस्थितीत जिथे असहिष्णुता, ताणतणाव आणि असमानता वाढत चालली आहे; तिथे तुकोबांचा हा संदेश अधिकच अर्थपूर्ण ठरतो. माणसाने दुसर्‍याचे ऐकणे, समजून घेणे, अन्यायाला विरोध करणे आणि तरीही अंतःकरणात करुणा जपणे; ही शिकवण त्यांच्या अभंगांमधून सातत्याने मिळते. विठ्ठलाचे श्रीमुख पाहण्याची तुकोबांची ओढ म्हणजे मानवी मूल्यांचे दर्शन घेण्याची ओढ आहे. त्या मुखात त्यांना प्रेम, दया आणि सत्य दिसते. या मूल्यांचे दर्शन जर प्रत्येकाने आपल्या जीवनात घेतले; तर समाज अधिक सुसंस्कृत आणि सुसंवादी होऊ शकतो. म्हणूनच या अभंगांचे चिंतन केवळ आध्यात्मिक समाधानासाठी नसून; ते सामाजिक परिवर्तनाचे बीजही आहे. तुकोबांची अभंगवाणी आजही तितकीच जिवंत आहे. कारण ती काळाच्या मर्यादांपलीकडे जाऊन माणसाच्या मूलभूत प्रश्नांना उत्तर देण्याची क्षमता ठेवते.