मानअपमान गोवे | 

अवघे गुंडुनि ठेवावें ॥

हेंचि देवाचे दर्शन | 

सदा राहे समाधान ॥

शांतीची वसती | 

तेथें खुंटे काळगति ॥

आली उर्मी साहें | 

तुका म्हणे थोडें आहे ॥

संत तुकाराम महाराज त्यांच्या अभंगातून, अत्यंत साध्या शब्दांत मानवी 

जीवनातील अत्यंत गुंतागुंतीचे प्रश्न उलगडून दाखवतात. मनुष्याच्या दुःखाचे मूळ बाह्य परिस्थितीत किती आणि स्वतःच्या मनातील अपेक्षा, अहंकार, आसक्ती आणि प्रतिक्रिया यांत किती; याचा सूक्ष्म विचार त्यांच्या अभंगांत आढळतो. या अभंगातून तुकाराम महाराजांनी मनुष्याच्या अंतर्मनातील अस्थिरतेवर अत्यंत नेमका प्रकाश टाकला आहे. मान मिळाला की आनंदित होणे आणि अपमान झाला की दुःखी होणे; या दोन्ही अवस्थांमध्ये मन बाह्य जगाच्या ताब्यात जाते; परंतु मान आणि अपमान या दोन्हींच्या पलीकडे जाऊन मन स्थिर झाले; तर तेथेच देवदर्शनाची अनुभूती आणि समाधान प्राप्त होते; असा या अभंगाचा गाभा आहे.

 

मानअपमान गोवे | अवघे गुंडुनि ठेवावें या ओळीत ‘गोवे’ म्हणजे एकत्र करून किंवा गुंडाळून बाजूला ठेवणे; असा अर्थ येथे अभिप्रेत आहे. तुकाराम महाराज माणसाला मानाचा त्याग करायला किंवा अपमानाची जाणीवच ठेवू नये, असे वरवर सांगत नाहीत. त्यांचा आशय त्यापेक्षा सूक्ष्म आहे. मान मिळाला म्हणून अहंकार फुगू नये आणि अपमान झाला म्हणून मन कोलमडू नये. दोन्ही अनुभवांकडे समत्वाने पाहण्याची शक्ती मनात निर्माण झाली पाहिजे. मान आणि अपमान हे समाजाकडून मिळणारे प्रतिसाद आहेत; परंतु माणसाचे खरे मूल्य त्या प्रतिसादांवर ठरत नाही. आपल्या अंत:करणातील सद्गुण, आचरण, सत्यनिष्ठा आणि विवेक यांवर ते ठरते.

 

मानाची अपेक्षा ही मानवी स्वभावातील अत्यंत सूक्ष्म आसक्ती आहे. एखाद्याने कौतुक केले की मनाला आनंद होतो; एखाद्याने दुर्लक्ष केले की मनाला वाईट वाटते. एखाद्या कार्याचे श्रेय दुसर्‍याला मिळाले की अस्वस्थता निर्माण होते. घरात, कार्यालयात, समाजात किंवा सार्वजनिक जीवनातही माझा सन्मान झाला पाहिजे, माझे मत मानले पाहिजे, माझ्या कामाचे कौतुक झाले पाहिजे अशी अपेक्षा निर्माण होत राहते. अपेक्षा पूर्ण झाली तर समाधान मिळते आणि अपूर्ण राहिली तर मन दुःखी होते. अशा प्रकारे मनाची शांतता दुसर्‍यांच्या वर्तनावर अवलंबून होते. तुकाराम महाराज या परावलंबित्वातून मनाला मुक्त करण्याचा मार्ग दाखवतात.

 

अपमानाचा अनुभव अधिक तीव्र असतो. एखाद्या शब्दाने, कृतीने किंवा गैरसमजाने झालेला अपमान माणूस अनेक वर्षे मनात साठवून ठेवतो. प्रसंग संपतो, व्यक्ती दूर जाते, पण त्या घटनेची आठवण मनात पुन्हा पुन्हा जागी होते. एखाद्या जुन्या जखमेवर वारंवार हात ठेवावा; त्याप्रमाणे माणूस स्वत:च आपल्या दुःखाला पुन्हा जागवतो. तुकाराम महाराजांचे अवघे गुंडुनि ठेवावें हे शब्द अशा मानसिक ओझ्याला दूर ठेवण्याची शिकवण देतात. अपमानाचा अन्याय झाला असल्यास योग्य ती भूमिका घेणे वेगळे; पण त्या प्रसंगाचा राग, सूड आणि दुःख आयुष्यभर मनात वाहून नेणे हे स्वतःलाच त्रासदायक ठरते.

याच ठिकाणी या अभंगाचा तत्त्वज्ञानाशी संबंध स्पष्ट होतो. भगवद्गीतेतही सुख-दुःख, लाभ-हानी, जय-पराजय यांकडे समत्वाने पाहण्याचा संदेश दिलेला आहे. संतपरंपरेने या तत्त्वाला लोकभाषेत आणून सामान्य माणसाच्या जीवनाशी जोडले. तुकाराम महाराजांनी तत्त्वज्ञान ग्रंथातील संकल्पना न ठेवता दैनंदिन अनुभवांच्या रूपात मांडल्या. मान आणि अपमान हे प्रत्येकाला अनुभवावे लागणारे प्रसंग आहेत. त्यामुळे त्यातून समत्व शिकवणे म्हणजे जीवनाच्या प्रत्यक्ष व्यवहारातून अध्यात्म समजावून देणे होय. हेंचि देवाचे दर्शन | सदा राहे समाधान ही या अभंगातील अत्यंत गहन ओळ आहे. देवदर्शन म्हणजे केवळ मंदिरात जाऊन मूर्ती पाहणे नव्हे; तर मनामध्ये अशी अवस्था निर्माण होणे की बाह्य परिस्थिती बदलली तरी अंतःकरणातील समाधान ढळू नये. देवाचे दर्शन म्हणजे अंतर्मनातील समत्व, शांतता आणि समाधान यांची अनुभूती; असा तुकाराम महाराजांचा भाव येथे जाणवतो. माणूस देवळात जाऊन पूजा करू शकतो, नामस्मरण करू शकतो, व्रत-वैकल्ये करू शकतो; परंतु मन सतत अस्थिर, मत्सरपूर्ण आणि अहंकारी असेल तर त्या भक्तीचे अंतिम फल काय? हा प्रश्न संत उपस्थित करतात.

 

देवदर्शनाची ही संकल्पना सामाजिक दृष्ट्याही महत्त्वाची आहे. जर प्रत्येक माणूस मानापमानाच्या क्षुल्लक गणितातून बाहेर पडला; तर अनेक कौटुंबिक आणि सामाजिक संघर्ष आपोआप कमी होऊ शकतात. घरातील वाद अनेकदा मोठ्या प्रश्नांवरून होत नाहीत; माझे म्हणणे ऐकले नाही, माझा आदर केला नाही, माझ्याशी असे का बोलले? अशा भावनांमधून ते वाढतात. दोन व्यक्तींमध्ये प्रेम असते; परंतु अहंकार मध्ये आला की नाते ताणले जाते. अशा वेळी तुकाराम महाराजांचा संदेश नातेसंबंधांसाठीही अत्यंत उपयुक्त ठरतो. स्वाभिमान जपणे आवश्यक आहे; पण स्वाभिमान आणि अहंकार यांतील फरक ओळखणे त्याहून आवश्यक आहे. सदा राहे समाधान या शब्दांत संतांनी सुखाची खरी व्याख्या केली आहे. समाधान म्हणजे सर्व इच्छा संपणे नव्हे; तर जे आहे त्याचा स्वीकार करताना विवेकाने पुढे जाणे होय. प्रगतीची इच्छा असणे चुकीचे नाही. अधिक चांगले शिक्षण मिळवणे, चांगले घर उभारणे, व्यवसाय वाढवणे, मुलांच्या भविष्याची काळजी घेणे किंवा समाजासाठी मोठे कार्य करणे यांमध्ये दोष नाही. समस्या तेव्हा निर्माण होते जेव्हा या गोष्टी आपल्या मनःशांतीची एकमेव अट बनतात. हे मिळाले तरच मी सुखी होईन अशी भावना वाढली की समाधान पुढे ढकलले जाते. एक इच्छा पूर्ण झाली की दुसरी उभी राहते. या अखंड 

धावपळीत वर्तमानातील आनंद हरवतो.

आजच्या उपभोगप्रधान जीवनशैलीत हा संदेश अधिक महत्त्वाचा ठरतो. नव्या वस्तू, मोठे घर, अधिक उत्पन्न, प्रतिष्ठित पद, सामाजिक प्रसिद्धी यांची तुलना सतत सुरू असते. दुसर्‍याच्या यशाकडे पाहून स्वत:च्या आयुष्याचे मोजमाप केले जाते. परिणामी उपलब्ध असलेले सुखही कमी वाटू लागते. तुकाराम महाराजांचे समाधानाचे तत्त्व या तुलनेच्या मानसिकतेवर प्रभावी उत्तर देते. समाधान म्हणजे प्रगती थांबवणे नव्हे; तर प्रगती करताना मनाची शांतता गमावू न देणे होय. 

 

शांतीची वसती | तेथें खुंटे काळगति या ओळीत संतांनी शांततेची अनुभूती अत्यंत सुंदर प्रतिमेत मांडली आहे. ज्या ठिकाणी खरी शांती वसते, तेथे काळाची धावपळ जणू थांबून जाते. मन शांत झाले की क्षणाचे भान बदलते. चिंता असताना काही मिनिटेही तासासारखी वाटतात; पण आनंद आणि शांततेच्या अवस्थेत तास क्षणासारखे निघून जातात. येथे ‘काळगती खुंटणे’ हे प्रत्यक्ष वेळ थांबणे नसून मनाच्या अनुभवातील परिवर्तन आहे. चिंतामुक्त अंत:करणाला वर्तमान क्षणाची पूर्णता जाणवते.

 

आध्यात्मिक साधनेतही याच शांततेला विशेष महत्त्व आहे. नामस्मरण, ध्यान, स्वाध्याय, प्रार्थना किंवा संतवाङ्मयाचे चिंतन यांचा अंतिम उद्देश मनाला आतून स्थिर करणे हा आहे. बाह्य जगातील गोंधळ पूर्णपणे नाहीसा होईलच असे नाही; परंतु त्या गोंधळातही मन स्थिर राहण्याची क्षमता निर्माण होऊ शकते. नदीच्या पृष्ठभागावर लाटा असतात; पण तिच्या खोल तळाशी स्थैर्य असते. त्याचप्रमाणे जीवनात परिस्थिती बदलत राहतील; परंतु साधनेमुळे अंत:करणात शांततेचा तळ निर्माण होऊ शकतो.

 

आली उर्मी साहें | तुका म्हणे थोडें आहे या शेवटच्या ओळीत संयम आणि   सहनशीलतेचे तत्त्व आहे. मनात अनेक प्रकारच्या उर्मी उठतात. राग येतो, प्रत्युत्तर द्यावेसे वाटते, सूड घ्यावासा वाटतो, स्वत:चे श्रेष्ठत्व सिद्ध करावेसे वाटते, ताबडतोब प्रतिक्रिया द्यावीशी वाटते. पण प्रत्येक उर्मीवर कृती करणे आवश्यक नसते. ती उर्मी सहन करून, थोडा अवकाश घेऊन, विचार करून प्रतिक्रिया देणे हीच मनाची परिपक्वता आहे. तुकाराम महाराजांनी या छोट्याशा वाक्यात आत्मसंयमाचे मोठे तत्त्व सांगितले आहे. मानसिक दृष्टीनेही हा विचार अत्यंत महत्त्वाचा आहे. रागाच्या क्षणी बोललेले शब्द अनेकदा नंतर पश्चात्तापाचे कारण बनतात. क्षणिक आवेशात घेतलेले निर्णय संबंध तोडू शकतात, आर्थिक नुकसान करू शकतात किंवा प्रतिष्ठेला धक्का पोहोचवू शकतात. उलट, मनातील उर्मी थोडी सहन केली आणि परिस्थितीकडे शांतपणे पाहिले; तर विवेक जागा होतो. संत तुकाराम महाराजांच्या शिकवणीत हा संयम दडलेला आहे.

 

कुटुंबजीवनात या अभंगाचा उपयोग विशेष जाणवतो. पती-पत्नी, पालक-मुलं, भाऊ-बहिणी किंवा सहकारी यांच्यात मतभेद होणे स्वाभाविक आहे. प्रत्येक मतभेद हा संघर्ष बनण्याची गरज नाही. समोरच्याने आपल्याला दुखावले असे वाटले तरी त्वरित प्रत्युत्तर देण्याऐवजी क्षणभर शांत राहणे, समोरच्याची बाजू समजून घेणे आणि मग बोलणे हा साधा उपाय अनेक नाती वाचवू शकतो.  

 

सार्वजनिक कार्य करणार्‍या व्यक्तीला कौतुक मिळेल तसेच टीकाही होईल. शिक्षकाला विद्यार्थी आणि पालकांकडून प्रशंसा मिळेल; तसेच कधीकधी तक्रारीही येतील. उद्योजकाला यश मिळेल, तर अपयशही येईल. कलाकाराचे कौतुक होईल, तसेच मतभिन्नताही व्यक्त केली जाईल. समाजात राहणार्‍या कोणत्याही व्यक्तीला सर्वांकडून सदैव मान मिळेल; अशी अपेक्षा वास्तववादी नाही. त्यामुळे बाह्य प्रतिसादांवर मनाची अवस्था अवलंबून ठेवण्यापेक्षा आपल्या कर्तव्यावर आणि मूल्यांवर स्थिर राहणे आवश्यक आहे.

 

या अभंगातील तत्त्वज्ञानाचा आणखी एक महत्त्वाचा पैलू म्हणजे स्वाभिमान आणि समत्व यांचा समतोल. मानापमानाच्या पलीकडे जाणे म्हणजे अन्याय सहन करणे नव्हे. एखाद्यावर अत्याचार होत असेल, भेदभाव होत असेल किंवा त्याच्या मानवी अधिकारांचे उल्लंघन होत असेल; तर त्याविरुद्ध उभे राहणे आवश्यक आहे. परंतु न्यायासाठी उभे राहताना द्वेष, सूड आणि वैयक्तिक अहंकार मनावर राज्य करू नयेत. संतांचा समत्वाचा संदेश हा निष्क्रियतेचा नसून अंतःशक्तीचा संदेश आहे.

 

तुकाराम महाराजांचा हा अभंग म्हणूनच आजच्या काळात मनुष्याच्या बाह्य जीवनापेक्षा अंतर्मनाच्या व्यवस्थापनाचा धडा देतो. मान मिळाला तर नम्र राहणे, अपमान झाला तर विवेक राखणे, इच्छा पूर्ण झाली तर कृतज्ञ राहणे, इच्छा अपूर्ण राहिली तर धैर्य न सोडणे, रागाची उर्मी आली तर तिला क्षणभर थांबवणे आणि प्रत्येक परिस्थितीत समाधानाचा शोध घेणे; हीच संतवाणीची खरी साधना आहे.

 

संत तुकाराम महाराजांच्या या अभंगातील संदेशाची खरी ताकद त्याच्या साधेपणात आहे. मान आणि अपमान येत राहतील, परिस्थिती बदलत राहील, लोकांची मते बदलत राहतील, काळ पुढे सरकत राहील; परंतु मनात शांतीची वसती निर्माण झाली; तर जीवनाचा अनुभवच बदलतो. बाह्य जग जिंकण्यापेक्षा स्वतःच्या मनावर विजय मिळवणे ही मोठी साधना आहे. आणि या अंतर्मनातील विजयातून जे समाधान जन्माला येते, त्यालाच तुकाराम महाराज देवाचे दर्शन म्हणतात.