गोविंदराव याळगी हे बेळगाव परिसरातील स्वातंत्र्यलढ्याचे एक धाडसी, संघटनक्षम आणि दूरदर्शी कार्यकर्ते होते. लोकमान्य बाळ गंगाधर टिळकांचे ते निष्ठावान अनुयायी होते. त्यांनी सार्वजनिक गणेशोत्सव, शिवजयंती, राष्ट्रीय शिक्षण, तरुणांचे संघटन आणि क्रांतिकारक प्रशिक्षण या विविध माध्यमांतून ब्रिटिश सत्तेविरुद्ध जनजागृती केली. त्यांच्या कार्यामुळे याळगी कुटुंब हे बेळगावच्या स्वातंत्र्यचळवळीचे एक महत्त्वाचे केंद्र बनले. त्यांच्या प्रेरणेने कुटुंबातील अनेक सदस्यांनी स्वातंत्र्यलढ्यात सहभाग घेतला. अनेकांना तुरुंगवास, आर्थिक संकटे व शारीरिक छळ सहन करावा लागला. १९०५च्या बंगालच्या फाळणीविरोधी आंदोलनापासून १९४२च्या ‘भारत छोडो’ आंदोलनापर्यंत याळगी कुटुंबाचा सहभाग सातत्याने राहिला.

 

एकोणिसाव्या शतकाच्या अखेरीस आणि विसाव्या शतकाच्या प्रारंभी बेळगाव हे मुंबई इलाख्यातील महत्त्वाचे शहर होते. व्यापारी, सामाजिक आणि सांस्कृतिकदृष्ट्या ते कर्नाटक-महाराष्ट्राच्या सीमाभागातील प्रमुख केंद्र होते. या प्रदेशात मराठी आणि कन्नड अशा दोन्ही भाषिक समाजांचे वास्तव्य होते. व्यापारामुळे विविध भागांतील लोकांशी संपर्क असलेल्या बेळगावात राजकीय विचारांची देवाणघेवाण तुलनेने वेगाने होत असे. लोकमान्य टिळकांनी सार्वजनिक गणेशोत्सव आणि शिवजयंतीच्या माध्यमातून लोकांमध्ये राष्ट्रीय भावना जागृत करण्याचे कार्य सुरू केले. धार्मिक-सांस्कृतिक उत्सवांना सामाजिक आणि राजकीय जागृतीचे रूप देणे, हा त्या काळातील एक प्रभावी प्रयोग होता. ब्रिटिश राजवटीत थेट राजकीय सभा घेण्यावर निर्बंध असले तरी धार्मिक उत्सव, व्याख्याने, मिरवणुका आणि सांस्कृतिक कार्यक्रम यांच्या माध्यमातून स्वराज्याचा संदेश सामान्यांपर्यंत पोहोचवता येत होता. याच वातावरणात गोविंदराव याळगी पुढे आले. ते केवळ राजकीय कार्यकर्ते नव्हते, तर जनमानसाची नाडी ओळखणारे संघटक होते.

गोविंदराव याळगी यांच्या विचारांवर लोकमान्य टिळकांचा खोल प्रभाव होता. टिळकांच्या मते स्वराज्याची भावना केवळ विद्वान किंवा राजकीय नेत्यांपुरती मर्यादित न राहता सामान्य लोकांमध्ये रुजली पाहिजे. त्यासाठी सार्वजनिक उत्सव, वृत्तपत्रे, व्याख्याने आणि संघटनात्मक कार्य यांचा उपयोग करणे आवश्यक होते. गोविंदरावांनी हा विचार मनापासून स्वीकारला. टिळकांशी त्यांचा संबंध हा केवळ भावनिक भक्तीचा नव्हता. ते टिळकांच्या राष्ट्रवादी राजकारणाचे सक्रिय कार्यकर्ते होते. बेळगावमध्ये टिळकांच्या सभा, मिरवणुका आणि कार्यक्रम यशस्वी करण्यासाठी त्यांनी पुढाकार घेतला. १९०६ मध्ये गोविंदरावांना दारूच्या दुकानासमोर निदर्शने केल्याबद्दल अटक झाली. ब्रिटिश राजवटीविरुद्ध जनतेमध्ये असंतोष निर्माण करणार्‍या अशा आंदोलनांकडे सरकार गंभीर गुन्हा म्हणून पाहत असे. लोकमान्य टिळकांनी त्यांचा दंड भरून त्यांची सुटका केली. ब्रिटिशविरोधी कार्य सुरू ठेवण्यास त्यांना प्रोत्साहन दिले. गोविंदराव याळगींच्या सार्वजनिक कार्यातील अत्यंत महत्त्वाचा टप्पा म्हणजे बेळगावातील सार्वजनिक गणेशोत्सवाची सुरुवात. १९०५ मध्ये टिळकांच्या प्रेरणेने त्यांनी आपल्या घरासमोरील मोकळ्या जागेत गणेशमूर्तीची स्थापना करून सार्वजनिक गणेशोत्सव सुरू केला. त्या काळात सार्वजनिक उत्सव आयोजित करणे म्हणजे लोकांना एकत्र आणणे, राष्ट्रभक्तीचे विचार पोहोचवणे आणि सामाजिक ऐक्य निर्माण करणे होय. या गणेशोत्सवात धार्मिक विधींबरोबरच व्याख्याने, भजन, कीर्तन, देशभक्तिपर कार्यक्रम आणि सामाजिक चर्चा होत असत. त्यामुळे उत्सव हा केवळ धार्मिक कार्यक्रम न राहता राष्ट्रीय जागृतीचे माध्यम बनला. सामान्य नागरिक, व्यापारी, तरुण आणि विद्यार्थी या कार्यक्रमांकडे आकर्षित झाले. १९०६ मध्ये लोकमान्य टिळक बेळगावातील गणेशो त्सवाला उपस्थित राहिले. गोविंदरावांच्या नेतृत्वाखाली टिळकांची मोठी मिरवणूक काढण्यात आली. या मिरवणुकीला एवढी मोठी गर्दी झाली की गणेशमूर्तीची स्थापना पुढे झेंडा चौकात करण्यात आली. तेथील गणेशोत्सवाची परंपरा पुढेही कायम राहिली. या घटनेचे महत्त्व केवळ धार्मिक परंपरेपुरते मर्यादित नाही. सार्वजनिक गणेशोत्सवामुळे बेळगावात सामूहिक राष्ट्रभावनेचे वातावरण तयार झाले. लोकमान्य टिळकांचे दर्शन, त्यांची भाषणे आणि त्यांच्या विचारांचा प्रसार यामुळे स्वराज्य, स्वदेशी आणि ब्रिटिशविरोधी प्रतिकार यांना जनाधार मिळाला.

ब्रिटिश सरकार लोकमान्य टिळकांच्या प्रभावाला घाबरत होते. त्यांच्या भाषणांमुळे जनतेमध्ये राजकीय जागृती होईल आणि ब्रिटिश सत्तेविरुद्ध असंतोष वाढेल, अशी सरकारची भीती होती. त्यामुळे काही वेळा टिळकांना सार्वजनिक ठिकाणी भाषण करण्यास बंदी घालण्यात येत असे. बेळगावात टिळकांचे भाषण आयोजित करण्याचे ठरले तेव्हा ब्रिटिश प्रशासनाने सार्वजनिक ठिकाणी भाषण करण्यास परवानगी नाकारली. परंतु गोविंदराव याळगी घाबरले नाहीत. त्यांनी एका रात्रीत पर्यायी खासगी जागेची व्यवस्था केली आणि टिळकांचे भाषण घडवून आणले. ही घटना गोविंदरावांच्या धाडसाचे, संघटनकौशल्याचे आणि प्रसंगावधानाचे उदाहरण मानले जाते. ब्रिटिश शासनाच्या निर्बंधांना चुकवून राष्ट्रीय विचारांची सभा आयोजित करणे हे त्या काळी अत्यंत जोखमीचे काम होते. सभेवर पोलिसांची नजर होती. आयोजकांवर खटले भरले जाऊ शकत होते. तरीही गोविंदरावांनी लोकमान्यांच्या विचारांचा प्रसार थांबू दिला नाही. गोविंदराव याळगी आणि हणमंतराव देशपांडे यांनी  बेळगावात ‘मॅझिनी क्लब’ची स्थापना केली. मॅझिनीने तरुणांना संघटित करून इटलीच्या राष्ट्रीय एकीकरणासाठी संघर्ष केला होता. त्यामुळे भारतीय तरुणांसाठीही त्याचे कार्य प्रेरणादायी मानले जात असे. मॅझिनी क्लबचा उद्देश तरुणांमध्ये शारीरिक ताकद, शिस्त, धैर्य, देशभक्ती आणि संघटनभावना निर्माण करणे हा होता. या क्लबमध्ये स्फोटकांच्या प्रयोगांची माहिती, बॉम्बनिर्मितीचे प्राथमिक प्रशिक्षण, पिस्तूल चालविण्याचे शिक्षण आणि मल्लखांबासारख्या व्यायामप्रकारांचे प्रशिक्षण दिले जात असे. त्या काळातील ब्रिटिशविरोधी चळवळ दोन प्रवाहांत विकसित होत होती. एक प्रवाह महात्मा गांधींच्या अहिंसक सत्याग्रहाचा होता, तर दुसरा प्रवाह गुप्त क्रांतिकारक संघटनांचा होता. गोविंदराव याळगींच्या कार्यात या दोन्ही प्रवाहांचा प्रभाव लोकमान्य टिळक यांच्यामुळे होता. ते टिळकांच्या राष्ट्रवादी परंपरेतील होते आणि तरुणांना धैर्य, शारीरिक क्षमता व प्रतिकाराची तयारी यांचे प्रशिक्षण देत होते. मॅझिनी क्लबच्या माध्यमातून तरुणांमध्ये आत्मविश्वास वाढला. गोविंदराव याळगी हे भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसच्या अधिवेशनांना नियमितपणे उपस्थित राहत. काँग्रेस त्या काळात भारतीय राजकीय असंतोषाचे प्रमुख व्यासपीठ बनत होती. सुरुवातीला काँग्रेसची मागणी घटनात्मक सुधारणा आणि प्रशासनात भारतीयांचा अधिक सहभाग यापुरती मर्यादित होती,परंतु पुढे स्वराज्याची मागणी तीव्र होत गेली.

१९२४ मध्ये बेळस्गाव येथे काँग्रेसचे ऐतिहासिक अधिवेशन भरले. या अधिवेशनाचे अध्यक्षपद महात्मा गांधींनी भूषविले. तथापि, गोविंदराव याळगी यांचे निधन १९२३ मध्येच झाले होते. त्यामुळे आपल्या आयुष्यभराच्या स्वप्नाची प्रत्यक्ष पूर्तता पाहण्यापूर्वीच त्यांचे निधन झाले. १९२४ च्या अधिवेशनाच्या प्रारंभी महात्मा गांधींनी गोविंदरावांना श्रद्धांजली अर्पण केली. हा प्रसंग गोविंदरावांच्या योगदानाची राष्ट्रीय पातळीवरील दखल दर्शवितो.

 

बेळगावच्या स्वातंत्र्यचळवळीचा इतिहास गोविंदराव याळगी आणि गंगाधरराव देशपांडे यांचे स्मरण केल्याशिवाय पूर्ण होत नाही. गंगाधरराव देशपांडे हे लोकमान्य टिळकांचे अनुयायी आणि पुढे गांधीवादी चळवळीचे महत्त्वाचे नेते होते. त्यांना ‘कर्नाटकाचा सिंह’ म्हणून ओळखले जात असे. बेळगाव-कर्नाटक प्रदेशातील स्वातंत्र्यचळवळ उभी करण्यात त्यांचे मोठे योगदान होते. गोविंदराव आणि गंगाधरराव यांच्यात वैचारिक जवळीक होती. दोघेही टिळकभक्त होते आणि ब्रिटिश सत्तेविरुद्ध लोकांना संघटित करण्याचे काम करीत होते.

गोविंदराव याळगी आणि गंगाधरराव देशपांडे यांनी एकत्रितपणे टिळकांच्या सभा आयोजित केल्या होत्या. एका प्रसंगी सभा घेण्यासाठी जागा स्वच्छ करून तयार करण्याचे कामही त्यांनी रातोरात केले, गोविंदराव याळगींच्या कार्याचा सर्वांत मोठा परिणाम त्यांच्या कुटुंबावर झाला. त्यांच्या देशभक्तीने प्रेरित होऊन याळगी कुटुंबातील अनेक सदस्य स्वातंत्र्यचळवळीत सहभागी झाले. याळगी घर हे राजकीय कार्यकर्ते, समाजसुधारक, क्रांतिकारक आणि राष्ट्रीय नेत्यांच्या भेटीगाठींचे केंद्र बनले. स्वातंत्र्यलढ्यात याळगी कुटुंबातील तेरा सदस्यांना तुरुंगवास भोगावा लागला. 

 

गोविंदरावांच्या निधनानंतरही त्यांच्या कुटुंबातील राष्ट्रवादी परंपरा थांबली नाही. कृष्णराव याळगी, जीवनराव याळगी, रामाबाई याळगी, गजाननराव, विठ्ठलराव आणि इतर सदस्यांनी विविध टप्प्यांवर स्वातंत्र्यचळवळीत योगदान दिले. कृष्णराव याळगी हे गोविंदरावांचे सहकारी आणि बंधू होते. त्यांनी क्रांतिकारकांना आर्थिक मदत केली आणि अनेक कार्यकर्त्यांना मार्गदर्शन केले. १९२४च्या काँग्रेस अधिवेशनाच्या वेळी प्रतिनिधींच्या पाण्याच्या गरजेसाठी ‘काँग्रेस विहीर’ किंवा ‘पंपा सरोवर’ बांधण्याची जबाबदारी त्यांनी घेतली. स्वातंत्र्यवीर गोविंदराव याळगींच्या कार्याचा विचार केला तर त्यांच्या व्यक्तिमत्त्वातील काही वैशिष्ट्ये विशेष ठळकपणे दिसतात. सर्वप्रथम ते अत्यंत धाडसी होते. ब्रिटिशांच्या दडपशाहीची जाणीव असूनही त्यांनी सार्वजनिक आंदोलने, सभा आणि मिरवणुका आयोजित केल्या.

दुसरे म्हणजे ते प्रभावी संघटक होते. गणेशोत्सवासाठी लोकांना एकत्र आणणे, टिळकांच्या सभेची व्यवस्था करणे, मॅझिनी क्लब स्थापन करणे आणि तरुणांना प्रशिक्षण देणे, या सर्व कामांत संघटनकौशल्य आवश्यक होते. त्यांनी वेगवेगळ्या सामाजिक स्तरांतील लोकांना राष्ट्रीय चळवळीशी जोडले. तिसरे म्हणजे त्यांच्यात प्रसंगावधान होते. चौथे म्हणजे त्यांच्यात सांस्कृतिक साधनांचा राजकीय उपयोग करण्याची दृष्टी होती. सार्वजनिक गणेशोत्सव आणि शिवजयंती यांचा उपयोग त्यांनी लोकजागृतीसाठी केला. पाचवे म्हणजे त्यांचे नेतृत्व व्यक्तिगत नव्हते. त्यांनी स्वतःपुरता संघर्ष केला नाही; तर आपल्या कुटुंबाला, मित्रांना आणि तरुण पिढीला राष्ट्रीय चळवळीत सहभागी केले. त्यामुळे त्यांच्या निधनानंतरही त्यांचे कार्य पुढे चालू राहिले.

 

गोविंदराव याळगी यांचे निधन १९२३ मध्ये झाले. त्यांना बेळगावात काँग्रेसचे अधिवेशन भरवण्याची इच्छा होती; परंतु १९२४च्या अधिवेशनापूर्वीच ते काळाच्या पडद्याआड गेले. त्यामुळे त्यांच्या आयुष्यभराच्या प्रयत्नांची परिणती ते स्वतः पाहू शकले नाहीत. मात्र त्यांच्या कार्यामुळे तयार झालेल्या राष्ट्रीय वातावरणाचा परिणाम १९२४च्या अधिवेशनावर झाला. महात्मा गांधींच्या अध्यक्षतेखाली भरलेल्या या अधिवेशनाने बेळगावला भारतीय स्वातंत्र्यलढ्याच्या इतिहासात विशेष स्थान दिले. गांधीजींनी गोविंदरावांना श्रद्धांजली अर्पण केली, ही त्यांच्या कार्याची मोठी दखल होती.

 

गोविंदराव याळगी यांचे स्वातंत्र्यलढ्याच्या राष्ट्रीय इतिहासातील प्रादेशिक इतिहासाच्या दृष्टीने योगदान अत्यंत महत्त्वाचे आहे. भारतीय स्वातंत्र्यचळवळ ही केवळ दिल्ली, मुंबई, पुणे, कोलकाता किंवा लाहोरसारख्या मोठ्या केंद्रांत घडलेली घटना नव्हती. देशभरातील शहरांमध्ये, गावांमध्ये, कुटुंबांमध्ये आणि स्थानिक संघटनांमध्ये असंख्य कार्यकर्त्यांनी तिची पायाभरणी केली. बेळगावातील गोविंदराव याळगी हे अशाच स्थानिक पण प्रभावी नेतृत्वाचे प्रतिनिधी होते.