भारतीय स्वातंत्र्यलढ्याच्या इतिहासात ’स्वराज्य हा माझा जन्मसिद्ध हक्क आहे आणि तो मी मिळवणारच!’ ही सिंहगर्जना करून निद्रिस्त भारतीय समाजाला जागवणारे लोकमान्य बाळ गंगाधर टिळक हे केवळ स्वातंत्र्यसैनिक नव्हते, तर आधुनिक भारताचे राष्ट्रचिंतक, समाजशास्त्रज्ञ आणि राष्ट्रउभारणीचे तत्त्ववेत्ते होते. शतकापूर्वी त्यांनी मांडलेले विचार आजच्या तंत्रज्ञानप्रधान, जागतिक आणि वेगाने बदलणार्‍या 21व्या शतकातही तितकेच मार्गदर्शक ठरतात.

 

भारतीय स्वातंत्र्यलढ्याच्या पटलावर ‘स्वराज्य हा माझा जन्मसिद्ध हक्‍क’ ही गर्जना उमटली आणि पारतंत्र्याच्या अंधारात चाचपडणार्‍या राष्ट्राला आत्मभान मिळाले. लोकमान्य बाळ गंगाधर टिळक हे दृष्टे विचारवंत, समाजशास्त्रज्ञ आणि राष्ट्रउभारणीचे तत्त्ववेत्ते होते. शतकापूर्वी टिळकांनी मांडलेले विचार आजच्या 21 व्या शतकातील तंत्रज्ञानप्रधान, जागतिक आणि गुंतागुंतीच्या राजकीय-सामाजिक पार्श्वभूमीवर केवळ समर्पकच ठरत नाहीत, तर देशापुढील अनेक आव्हानांवर उत्तर शोधण्यासाठी दिशादर्शक दीपस्तंभासारखे कार्य करतात. लोकमान्य टिळक हे केवळ भारताच्या स्वातंत्र्यलढ्यातील एक अग्रगण्य नेते नव्हते, तर ते आधुनिक भारताचे विचारवंत आणि राष्ट्रउभारणीचे शिल्पकार होते. स्वराज्य हा माझा जन्मसिद्ध हक्क आहे आणि तो मी मिळवणारच! या त्यांच्या एकाच सिंहगर्जनेने निद्रिस्त भारतीय समाजाला जागे केले आणि परकीय दास्याविरुद्ध लढा देण्यासाठी बळ दिले.

 

आजच्या काळात, जेव्हा आपण एका नव्या भारताची स्वप्ने पाहतो, तेव्हा ’टिळक विचारांचे स्मरण’ करणे अत्यंत संयुक्तिक आणि आवश्यक ठरते. टिळकांच्या काळात ’स्वराज्य’ म्हणजे परकीय राजवटीतून मुक्ती. त्यांचा स्वराज्याचा विचार केवळ राजकीय स्वातंत्र्यापुरता मर्यादित नव्हता. परकीय विचारांचे अंधानुकरण करण्याऐवजी आपल्या संस्कृतीतील चांगल्या गोष्टींचा स्वीकार करून स्वाभिमानाने जगणे, हा त्यांच्या स्वराज्याचा गाभा होता. आज आपण स्वतंत्र आहोत, परंतु खर्‍या अर्थाने ’सुराज्य’ निर्माण करण्यासाठी टिळकांच्या तत्त्वज्ञानाची आजही गरज आहे. भ्रष्टाचारमुक्त प्रशासन, जबाबदार नागरिकत्व आणि सामाजिक न्याय ही आजच्या सुराज्याची लक्षणे आहेत. टिळकांनी इंग्रजी सत्तेविरुद्ध लढा देण्यासाठी जनसामान्यांना एकत्र आणण्याचे अभूतपूर्व कार्य केले. त्यासाठी त्यांनी सार्वजनिक उत्सव आणि वृत्तपत्रांचा प्रभावी वापर केला. समाज एका छताखाली यावा, लोकांमध्ये विचारांची देवाणघेवाण व्हावी आणि जातीपातींच्या भिंती गळून पडाव्यात, या उद्देशाने त्यांनी या उत्सवांना सार्वजनिक स्वरूप दिले.

 

’केसरी’ आणि ’मराठा’: वृत्तपत्रांच्या माध्यमातून त्यांनी जनजागृतीचे आणि लोकशिक्षणाचे मोठे कार्य केले. सत्य बोलणे आणि अन्यायाविरुद्ध आवाज उठवणे हा वृत्तपत्रसृष्टीचा मुख्य धर्म त्यांनी शिकवला. आजच्या युगात, जिथे सोशल मीडियामुळे समाज विभक्त आणि आक्रमक होताना दिसत आहे, तिथे टिळकांचा सकारात्मक लोकसंग्रहाचा विचार’ समाजाला एकत्र जोडण्यासाठी मार्गदर्शक ठरू शकतो. टिळकांचा ठाम विश्वास होता की, केवळ इंग्रजी शिक्षण पद्धतीमुळे भारत देश आत्मनिर्भर होऊ शकत नाही. म्हणूनच त्यांनी राष्ट्रीय शिक्षणाचा पुरस्कार केला. मातृभाषेतून शिक्षणाने व्यक्तीमध्ये देशाभिमान आणि विचारांची प्रगल्भता निर्माण झाली पाहिजे.

 

आत्मनिर्भर भारत

 

लोकमान्य टिळकांसाठी ’स्वराज्य’ ही केवळ सत्तांतराची किंवा परकीय राजवटीतून मुक्तीची संकल्पना नव्हती; ते आत्मसन्मानाचे आणि स्वावलंबनाचे अधिष्ठान होते. आजच्या काळात जेव्हा आपण प्रत्यक्ष पारतंत्र्यात नसलो, तरी आर्थिक, सांस्कृतिक आणि तांत्रिक क्षेत्रात नव-वसाहतवादाचा (Neo-colonialism) धोका निर्माण झाला आहे. आजच्या डिजिटल युगात डेटा (Data) हे नवे इंधन बनले आहे. विदेशी प्लॅटफॉर्म्सवर अवलंबून राहण्याऐवजी स्वतःची डिजिटल पायाभूत सुविधा निर्माण करणे म्हणजेच आजच्या काळातील ’स्वराज्य’ होय. स्वदेशी’ची पुनर्रचना: केवळ वस्तू नव्हे, तर विचारांची आत्मनिर्भरता टिळकांच्या चार सूत्रांपैकी (चतुःसूत्री) ’स्वदेशी’ हे सूत्र राष्ट्रीय अर्थव्यवस्थेला बळ देणारे होते. लोकमान्य टिळक हे एका विशिष्ट कालखंडापुरते मर्यादित राहिलेले व्यक्तिमत्त्व नाही.

 

त्यांची चतुःसूत्री-स्वराज्य, स्वदेशी, राष्ट्रीय शिक्षण आणि बहिष्कार-ही केवळ ब्रिटिश राजवटीविरुद्धची शस्त्रास्त्रे नव्हती, तर ती एका जिवंत राष्ट्राची जीवनशैली होती. आजच्या काळात स्वदेशीचा अर्थ केवळ स्थानिक उत्पादने वापरण्यापुरता मर्यादित राहिलेला नाही, तर तो ‘लोकल फॉर ग्लोबल’ या संकल्पनेत रूपांतरित झाला आहे. संशोधन आणि नाविन्यता (RD): इतर देशांच्या तंत्रज्ञानाची नक्कल करण्याऐवजी स्वतःचे पेटंट्स, औषध निर्माण तंत्रज्ञान, आणि एआय (AI ) मॉडेल्स विकसित करणे ही आजची खरी ’स्वदेशी’ चळवळ ठरते.

 

आर्थिक सुरक्षितता: विदेशी भांडवलावर आणि वस्तूंवर अति-अवलंबित्व कमी करून स्थानिक बाजारपेठा भक्कम करणे, ही टिळकांची आर्थिक विचारसरणी आजच्या मंदीच्या काळात अधिक लागू पडते. आर्थिक स्वावलंबन: जागतिक पुरवठा साखळीतील (Global Supply Chain) घडामोडींच्या पार्श्वभूमीवर ’आत्मनिर्भर भारत’ किंवा स्थानिक उद्योगांना दिलेले प्रोत्साहन हा टिळकांच्या ’स्वराज्य’ आणि ’स्वदेशी’ या विचारांचाच आधुनिक विस्तार आहे. व्यवसाय आणि उद्योग: परदेशी वस्तूंवर बहिष्कार टाकून स्वदेशीचा स्वीकार करण्याचा संदेश त्यांनी दिला.

 

आजचा ’मेक इन इंडिया’ किंवा ’आत्मनिर्भर भारत’ हा विचार टिळकांच्या स्वदेशीच्या संकल्पनेशी थेट जोडलेला आहे. लोकमान्य टिळक हे एका विशिष्ट कालखंडापुरते मर्यादित राहिलेले व्यक्तिमत्त्व नाही. लोकमान्य टिळकांचे विचार वर्तमानाला दिशा देणारे आणि भविष्याला उज्ज्वल करणारे दीपस्तंभ आहेत. टिळक विचारांचे ‘स्मरण’ करणे म्हणजे केवळ त्यांचे विचार वाचणे नव्हे, तर ते आपल्या दैनंदिन जीवनात, आपल्या नागरिक कर्तव्यात आणि राष्ट्र उभारणीत उतरवणे होय.