ऐसपैस शिक्षण : संदीप वाकचौरे

मागील आठवड्यात महाराष्ट्र राज्य माध्यमिक व उच्च माध्यमिक परीक्षा मंडळाच्या वतीने घेण्यात आलेल्या इयत्ता बारावीच्या परीक्षांचा निकाल लागला. हातात पेढे घेऊन सुमन घरी आली होती. तिच्या हाती असलेल्या पेढ्याने आणि चेहर्‍यावरील हास्याने उत्तम मार्क मिळाल्याचा अंदाज मी बांधला होता. त्या आऩंदात तिने पेढे हातावर ठेवले आणि मी तिचे मनःपूर्वक अभिनंदन केले. खरेतर तिला प्रथम श्रेणीत मार्क मिळाले होते. प्रथम श्रेणी म्हणजे उत्तमच मार्क होते; पण तरी बोलण्याच्या ओघात ती म्हणाली मला आई-बाबांनी शिकवणी लावली नसती तर, मला यापेक्षा अधिक चांगले मार्क मिळाले असते; पण आईबाबांचा चिंता आणि आग्रह यामुळे माझ्या मार्काचा टक्का घसरला आहे. या तिच्या म्हणण्याने तर मला धक्का बसला. जेव्हा मुलांना उत्तम मार्क मिळतात तेव्हा मुले शिकवणी वर्गाला श्रेय देतात. शिकवणी वर्गाच्या जाहिरातीच्या पानापानावर त्या मुलांचे छायाचित्र झळकते; पण तिच्या उत्तराने मात्र निश्चितच विचार करायला भाग पाडले होते. मार्क उंचावण्यासाठी शिकवणी लावली जाते. मात्र इथे तर शिकवणी लावल्यामुळे मार्ग कमी झाले हा तिचा दावा एक प्रकारे आईबाबांच्या शिक्षणासंबंधीच्या विचार प्रक्रियेला धक्का देणारा होता.

शिक्षणात सध्या शाळा, महाविद्यालयापेक्षा शिकवणी वर्गाला अधिक महत्व आले आहे. कधीकाळी दहावी, बारावीच्या वर्गापुरते आणि महानगरापुरते मर्यादित असणारे शिकवणीचे पेव आता गावागावात आणि पहिलीच्या वर्गापासून सुरू झाले आहे. ‘असर’च्या वतीने प्रकाशित करण्यात आलेल्या वेळोवेळीच्या अहवालात देखील शिकवणी वर्गातील विद्यार्थ्यांची प्रवेशसंख्या दिवसेंदिवस वाढत आहेत. विशेष म्हणजे ग्रामीण भागातील शिकवणीला पाठविणार्‍या विद्यार्थ्यांची संख्या उंचावत असल्याचे दिसते. शाळेत प्रवेश घेण्यापूर्वी शिकवणीच्या वर्गात प्रवेश घेण्यासाठी धावाधाव होताना दिसत आहे. शाळा उत्तम नसली तरी चालेल; पण शिकविणीचे वर्ग मात्र पालकांना खूप उत्तम हवेत. शिकवणे म्हणजे आपल्याला हवे तितके मार्क मिळवून देणारी व्यवस्था, असा जणू समज झाला आहे. काही अंशी त्या समजाला समर्थन देणारे भोवतालमध्ये काही घडत आहे. या धावाधावीत पालकांना मार्क हवे आहेत. त्यासाठी सर्वकाही करण्याची त्यांची तयारी आहे. आता शहरात तर शाळा, महाविद्यालयांना पर्याय म्हणून शिकवणी वर्ग सुरू झाले आहेत का? असा प्रश्न पडतो. काही ठिकाणी केवळ नाव महाविद्यालयात आणि शिकणे शिकवणी वर्गात असे काही घडत आहे. नाव गावच्या शाळेत आणि शिकणे महानगरात असेही घडते. महाविद्यालयांनी देखील जणू अशा प्रकारचे करारच शिकवणी वर्गाच्या सोबत केले आहेत. आमच्याकडे प्रवेश घ्या आणि खुशाल शिकवणीला जा असाच जणू त्यांचा संदेश आहे. यासाठी लाखो रूपये पालक मोजत आहे. देशात खाजगीकरण, जागतिकीकरण, मुक्त अर्थव्यवस्था या सर्व प्रक्रिया सुरू झाल्यानंतर शिक्षणाचे बाजारीकरण ही अपरिहार्य आहे. शिक्षणांचे बाजारीकरण झाल्यानंतर यापेक्षा वेगळ्या अपेक्षा करता येत नाही. शिक्षण ही मूल्याधारित व्यवस्था आहे. यापेक्षा ती विकाऊ आहे हे आता बिंबवले जात आहे. समाजानेही पैसा देऊन शिक्षण विकत घेता येते असे जणू मान्य केले आहे. त्यामुळे शाळा महाविद्यालयाचे मोल कमी आणि शिकवणी वर्गाचे अधिक असे घडताना दिसत आहे.

हे शिकणे नाही

शाळा, महाविद्यालयात शिकणारी मुले या शिकवणीच्या वर्गाचे फेर्‍यात अडकल्यावरती त्यांचा रोबोट होतो आहे. साधारण सकाळी आठ वाजता विद्यार्थ्यांचे शिकणे सुरू होते, त्यात सकाळी सकाळी महाविद्यालयामध्ये प्रात्यक्षिक सुरू झाल्यानंतर ते दहा वाजता संपले, त्या नंतर महाविद्यालय सुरू होणार, पाच वाजता सुटणार मग सहा वाजता शिकवणी सुरू झाली, असे मानले, तर दिवसाला चार वेगवेगळ्या विषयाची शिकवणी म्हटले तरी किमान चार तास आणि एका ठिकाणी नसलेल्या शिकवणीला पोहचण्यासाठी किमान एक तास गृहीत धरले म्हणजे पाच तास त्या शिकवणी करिता जाणार. सकाळी सात ते रात्री दहा असा कालावधी केवळ शिकवणी आणि शाळा महाविद्यालयात उपस्थिती लावणे यासाठी जाणार. शिकवणी वर्गासाठी घरच्यांचा आग्रह असतो म्हणून टाळता येत नाही. शिकवणीमध्ये मोठ्यांची स्वप्नही दडलेले असते. सकाळपासून तर रात्री दहा अकरापर्यंत ही धावपळ सुरू राहिली, तर शिकविलेल्या घटकांचा सराव, त्या घटकांचे चिंतन, मनन कधी करायचे. शाळा-महाविद्यालय आणि शिकवणीच्या वर्गात उपस्थितीने केवळ श्रवणभक्ती होते. त्या करिता तो घटक वाचणे, यावरील टिपणे काढणे, त्या संदर्भाने निर्माण झालेल्या मनातील प्रश्नांच्या अऩुषंगाने उत्तराचा शोध घेणे. उपयोजन करणे, त्या संदर्भातील घटकांचा, सिंध्दांताचा जीवनात कोठे उपयोग होतो हे जाणून घेणे. संबंधित घटकासाठीचे पूरक वाचन करणे. त्याविषयी चर्चा करणे यासाठी वेळ नावाची गोष्ट उरत नाही. त्या पलीकडे जीवनांत आऩंदाचे क्षण असावे लागतात. बौद्धिक श्रम जेव्हा करावे लागतात तेव्हा आऩंदासाठी छंद देखील महत्वाचे असतात. चित्र काढणे, गाणे ऐकणे, गायन करणे, अवांतर वाचन करणे, चित्रपट, नाटक आदि कार्यक्रम पाहाणे, कविता करणे, वर्तमान पत्र, नियतकालिक वाचने, खेळणे या सारख्या गोष्टी केल्या तरच बौध्दिकतेसाठी मानसिक तयारी होणार असते; पण सध्या अभ्यास एके अभ्यास या सूत्रामुळे दहावी, बारावीच्या वर्गात प्रवेश घेतला, की या गोष्टींना रामराम करावा लागतो. मग शिकण्यासाठी लागणारे प्रसन्न मन कसे तयार होणार? सातत्याने बौध्दिक काम करत गेल्यावर येणारा थकवा घालविण्याची कोणतीच व्यवस्था पालकांच्या गुणवत्तापूर्ण नियोजनात असत नाही. त्यामुळे विद्यार्थी शिक्षणाच्या प्रक्रियेत गुंतलेला असतो, पण शिकणे होत नाही हे लक्षात घ्यायला हवे.

परिश्रमाचे ध्येय काय?

वर्तमानात शिक्षणाच्या प्रक्रियेत शाळा, महाविद्यालयांच्या वर्गात बसून खरंच शिक्षण होत नसेल, तर त्या प्रक्रियेचा पुनर्विचार करण्याची गरज आहे. कधीकाळी आपल्या वर्गातील, आपल्या विषयाचा विद्यार्थी शिकवणीला जातो याची शिक्षकांना खंत वाटत असे. हा आपल्या अध्यापन प्रक्रियेचा पराभव वाटत होता. आपण शिकविलेले समजत नाही हा खरच पराभव आहेच. त्यामुळे शिक्षक म्हणून आपले किती विद्यार्थी शिकवणीला जात आहेत त्याचा विचार करायला हवा. ज्या दिवशी आपला एकही विद्यार्थी शिकवणीला जाणार नाही. त्या दिवशी आपले अध्यापन परीणामकारक होते आहे असे समजावे. पण, आज असे अपवादाने घडेल. याचा विचार केला नाही, तर भविष्यात होम स्कूलिंगचा पर्याय जसा आहे, त्याप्रमाणे केवळ शिकवणीला जाऊन शिक्षण घेणारी एक पिढी निर्माण झाली, तर नवल वाटायला नको. कदाचित सध्याच्या धोरणानुसार कार्यरत असणार्‍यांच्या नोकरीला धक्का लागणार नाही, पण भविष्यातील तरूणाईसाठीचा मार्ग आपण बंद करीत आहोत हे लक्षात घ्यायला हवे. महाविद्यालयात येऊन होणारे शिक्षण केवळ मार्कापुरते असत नाही. शिक्षणातून व्यक्तीचा समग्र विकास करणे अपेक्षित आहे. वेगळ्या प्रकारचे गाभाघटक, जीवन कौशल्य, मूल्य, 21 व्या शतकाचे कौशल्य त्याचबरोबर अभ्यासक्रमाचे उद्दिष्ट यांचा विचार करून व्यक्तिमत्त्वाची जडणघडण होईल अशी प्रक्रिया शाळा महाविद्यालयाच्या शिक्षणात अपेक्षित असते. इथे मुलांच्या सुप्त गुणांना वाव देण्याची प्रक्रिया घडत असते. मुलाला केवळ मार्कासाठी तयार करणे या बरोबरच शिक्षणाच्या उद्देशासाठी विद्यार्थ्याला एक माणूस म्हणून, सुजाण नागरिक म्हणून घडविणे हे शिक्षणाचे ध्येय आहे. माणूस म्हणून घडविणे ही शिकवणी वर्गाची उद्दिष्ट असण्याची शक्यता अजिबात नाही. तिथे केवळ मार्क आणि मार्क एवढेच एक उद्देश असेल. त्यामुळे सुप्त गुणांचा विकास, मुलाच्या मनाचा विकास, भावनिक विकास त्याचे काय करायचे हा प्रश्न अनुत्तरित राहतो. मार्क मिळविणारे विद्यार्थी निर्माण करता येतील, मात्र त्यातून सुजाण नागरिक निर्माण करू शकलो नाही तर भविष्यात अनेक प्रश्न निर्माण होण्याची शक्यता आहे.

शिक्षण अधिक समृध्दपणे देण्यासाठी शाळा, महाविद्यालयाची गरज आहे. शिक्षणाची प्रक्रिया गंभीरपणे जाणून घ्यावी लागणार आहे. त्यामुळे आजच विचार करण्याची गरज निर्माण झाली आहे. शिकवणीमुळे विद्यार्थ्यांच्या संपादनात किती फरक पडतो? याचा अभ्यास करण्याची आवश्यकता आहे. वर्गातील अध्यापन प्रभावी असेल, तर विद्यार्थी तेथील अध्ययन अध्यापनाचे जोरावरती अधिकाधिक संपादन प्राप्त करू शकतील. मात्र तेथे परिणामकारकता व विद्यार्थी केंद्रित प्रक्रिया होणार नसेल तर विद्यार्थी नव्या वाटा शोधू लागतात. त्यातून नव्या व्यवस्थेचा जन्म होतो हे लक्षात घ्यायला हवे. पालकांनी शिक्षणा संदर्भातला दृष्टिकोन आता बदलण्याची गरज निर्माण झाली आहे. आपली स्वप्ने लादण्यासाठी आपण विद्यार्थ्यांना स्पर्धेचे घोडे तर बनवत नाही ना? याचा विचार करायला हवा. उद्या कदाचित या माध्यमातून पैसा तयार करणारी एक पिढी आपण निर्माण करू. मात्र पैसा म्हणजे सर्वस्व नाही ही जाणीवही आपल्याला निर्माण करण्याचे आव्हान पेलावे लागणार आहे. आज पैसा असला तरी आनंदाला पारखे होणारी पिढी उभी राहिली आहे. प्रचंड ऐश्वर्य, संपत्ती, सत्ता आहे तरीपण आनंद नाही. त्या आनंदासाठी अनेक जण वेगळे मार्ग शोधत आहेत, पण आनंद मिळत नाही. जीवन म्हणजे पैसा नाही हे समजून घेण्याची गरज आहे. विद्यार्थ्याला आवडेल, त्याला विकसित करेल अशा स्वरूपाची संधी शिक्षणाच्या माध्यमातून निर्माण करण्याची गरज आहे.

शिक्षण क्षेत्राला वाळवी

खरेतर शिक्षणाच्या प्रक्रियेत शिकवणी ही अलिकडे नव्याने उभी राहू पाहाणारी व्यवस्था आहे. तिच्या माध्यमातून हळूहळू शैक्षणिक व्यवस्थेला पर्याय उभा राहू शकेल. त्यातही मोठ्या प्रमाणावरती आर्थिक उलाढाल होते आहे. त्यातून मिळणारा पैसा हा जीवघेणा ठरत असल्याच्या घटना राज्यात घडल्या आहेत. त्यामुळे पुन्हा नवे क्षेत्र फुलत असताना मूळच्या क्षेत्राला मात्र लागलेल्या वाळवीने ते कायमचे संपुष्टात येऊ नये म्हणजे झाले. खाजगी क्षेत्रातील शाळा महाविद्यालय सुरू आहेत. सरकारी शाळांना खाजगी क्षेत्रातील शाळा, महाविद्यालय पर्याय ठरू लागल्या आहेत. उद्या या शाळा, महाविद्यालयांनी गुणवत्तेकरिता प्रयत्न आणि प्रयोगशीलता जोपासली नाही, तर त्या व्यवस्थेला शिकवणी नावांची व्यवस्था गिळंकृत तर करणार नाही ना? अशी शंका येते. आजच याचा विचार करायला हवा.

राज्यशासन यासंबंधी निर्णय घेण्याच्या दृष्टीने प्रयत्न करत आहे. मध्यंतरी राज्य शासनाने विज्ञान शाखेतील विद्यार्थ्यांची उपस्थिती नोंदविण्यासाठी थम व्यवस्था उपयोगात आणण्याचे आदेश दिले होते. मात्र त्या संदर्भात शाळा व्यवस्थापन आणि सकारात्मक भूमिका घेण्याची आवश्यकता आहे. अद्यापही काही व्यवस्थापनाने प्रभावी अंमलबजावणी करण्यात असमर्थता व्यक्त केली आहे. त्यामध्ये संस्थाचालकांनी अधिक गंभीर कोणी पावले उचलण्याची गरज आहे. आज त्याचे दुष्परिणाम दिसत नसले तरी भविष्यात समोर येण्याची शक्यता अधिक आहे. शेवटी शिक्षणातून शहाणपण, विवेक पेरण्याची गरज असते. अशा शिकविण्याच्या माध्यमातून आपण हे साध्य करू शकतो? याचा गंभीर विचार करण्याची गरज आहे. शिक्षणातून राष्ट्र उभे राहते त्यासाठी पेरणी होत असते. मात्र शिक्षणप्रक्रियेत व्यवस्था उभी केली तर भविष्य अंधारमय बनण्याची शक्यता आहे. ही गोष्ट लक्षात घेता पालक, शिक्षक आणि संस्थाचालक यांनी अधिक गंभीरपणे पावले उचलण्याची गरज आहे. शासन सर्व करेल अशी अपेक्षा ठेवणे चुकीचे आहे. शासन फार झाले, तर आदेश करू शकेल; पण त्या आदेशाची प्रभावी अंमलबजावणी ही शेवटी प्रत्यक्षात काम करणार्‍या व्यवस्थेच्या हातात आहे. त्यामुळे मनुष्यबळाने अधिक गंभीरपणे विचार करण्याची गरज आहे.

प्रतिक्रिया द्या

कृपया आपली टिप्पणी द्या!
कृपया येथे आपले नाव प्रविष्ट करा